در روزهای اخیر گزارش‌هایی منتشر شده مبنی بر اینکه اسکناس‌های یک‌میلیون‌تومانی که به‌تازگی وارد چرخه پولی کشور شده‌اند در برخی مرزهای غربی و شرقی تا یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان خرید و فروش می‌شوند. این اختلاف عجیب قیمت چه دلایلی دارد؟ مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، امنیتی و رفتاری در پس این پدیده قرار دارد که می‌توان آن‌ها را در چند محور اصلی بررسی کرد.
🔹 نقش قاچاق و تسویه ریالی در مرز
🔹 بخش مهمی از این تقاضای غیرطبیعی، به قاچاق کالا از ایران مربوط است؛ از سوخت گرفته تا دارو و شیرخشک.
🔹 برای قاچاقچیان تسویه ریالی در لب مرز مزیت بزرگی است، زیرا:
🔹 مجبور نمی‌شوند ارز دریافت‌شده را در داخل کشور تبدیل کنند؛
🔹 احتمال جلب توجه و ایجاد حساسیت نسبت به منشأ ارز کمتر می‌شود؛
🔹 فرآیند پول‌شویی برایشان ساده‌تر می‌شود.
🔹 به همین دلیل، خریداران خارجی کالاهای قاچاق (عمدتاً از کشورهای همسایه) برای اینکه در آینده هم عرضه‌کنندگان ایرانی را به سمت خود جذب کنند، رقابت می‌کنند تا بتوانند ریال نقد در مرز ارائه بدهند. پیش از انتشار اسکناس یک‌میلیون‌تومانی، این تسویه ریالی نیازمند حمل حجم زیادی پول نقد بود. حمل چند ده یا چند صد میلیون تومان با اسکناس‌های ۵۰هزار یا ۱۰۰هزار تومانی عملاً شبیه حمل یک «وانت پول» است؛ حجیم، پرخطر و سخت. ولی اکنون با درشت‌ترین اسکناس موجود، این انتقال بسیار ساده‌تر شده است. همین سهولت، قیمت این اسکناس‌ها را برای خریداران خارجی افزایش داده است.
🔹 در فقدان اسکناس‌های با ارزش ریالی بالا طرف خارجی ناچار است بخشی از فرایند تسویه را با استفاده از ارزهای خارجی انجام دهد. اما با وجود این اسکناس‌ها ضرری دوچندان متوجه کشور می‌شود چون علاوه بر قاچاق کالا معادل ارزی آن که البته رقمی به مراتب پایین‌تر از ارزش واقعی کالا محسوب می‌شود نیز دیگر وارد کشور نخواهد شد.
🔹 پول‌شویی و معاملات غیرقانونی داخل کشور
🔹 عامل دیگر، معاملات غیرقانونی داخلی است. در این نوع معاملات:
🔹 طرفین می‌خواهند حجم زیادی پول نقد را با کمترین ریسک حمل جابه‌جا کنند.
🔹 هر چه اسکناس درشت‌تر باشد، سرعت و امنیت حمل‌ونقل بیشتر می‌شود.
🔹 بنابراین اسکناس یک‌میلیونی به ابزاری جذاب برای این گروه‌ها تبدیل شده است.
🔹 شرایط جنگی، قطعی سامانه‌ها و افزایش تقاضای عمومی برای پول نقد
🔹 در شرایط اخیر به دلیل کاهش خدمات بانکی در شرایط جنگی و مشکلاتی در برخی سامانه‌های بانکی تقاضا برای وجه نقد ناگهان بالا رفت:
🔹 افراد بعضا نگران کمبود پول نقد در بازار می‌شوند یا بخشی از سرمایه خود را در قالب پول نقد نگهداری می‌کنند.
🔹 برای حمل این حجم نقدینگی، اسکناس‌های درشت مزیت آشکاری دارند؛
🔹 برخی افراد حاضرند بابت دست‌یابی به اسکناس یک‌میلیونی مبلغی اضافه بپردازند تا انتقال و نگهداری سرمایه‌شان آسان شود.
🔹 احتمال استفاده در پرداخت‌های میدانی در شرایط آشوب
🔹 در اعتراضات دی‌ماه و نمونه‌های مشابه گذشته، بخشی از پرداخت‌ها به عوامل میدانی به‌صورت ارز دیجیتال و بخش دیگر پول نقد صورت می‌گرفت در چنین شرایطی، اسکناس‌های درشت به کسانی که نقش «تأمین‌کننده مالی میدانی» دارند کمک می‌کند تا حجم زیاد پول را بدون جلب توجه جابه‌جا کنند. با توجه به تلاش برخی بازیگران خارجی برای ایجاد ناآرامی در ایران، احتمال دارد انگیزه‌هایی برای خرید اسکناس درشت با این هدف نیز وجود داشته باشد.
🔹 در شرایط فعلی در چاپ اسکناس با ارزش ریالی بالا باید محتاط بود
🔹 ترکیب این چهار عامل، باعث افزایش غیرعادی قیمت اسکناس یک‌میلیونی در مرزها شده است.
🔹 اما از آنجا که این اسکناس به تسهیل قاچاق کمک می‌کند، در پول‌شویی داخلی کاربرد دارد، در یک دوره حساس امنیتی و جنگی صادر شده است و می‌تواند خطرات اقتصادی و امنیتی را تشدید کند توقف موقت چاپ و انتشار آن تا عبور از شرایط فعلی می‌تواند تصمیمی عاقلانه باشد